{"id":5,"date":"2018-03-21T19:52:21","date_gmt":"2018-03-21T19:52:21","guid":{"rendered":"https:\/\/courses.lumenlearning.com\/suny-oneonta-latinamericanciv\/2018\/03\/21\/chapter-1\/"},"modified":"2021-02-02T00:08:51","modified_gmt":"2021-02-02T00:08:51","slug":"chapter-1","status":"publish","type":"chapter","link":"https:\/\/courses.lumenlearning.com\/suny-oneonta-latinamericanciv\/chapter\/chapter-1\/","title":{"raw":"Parte 1: Introducci\u00f3n al Caribe","rendered":"Parte 1: Introducci\u00f3n al Caribe"},"content":{"raw":"<h1 style=\"text-align: center\"><span style=\"color: #993300\">Jos\u00e9 Mart\u00ed<\/span><\/h1>\r\n<h1 style=\"text-align: center\"><span style=\"color: #993300\"><img class=\"alignnone size-large wp-image-78\" src=\"https:\/\/s3-us-west-2.amazonaws.com\/courses-images\/wp-content\/uploads\/sites\/3123\/2018\/03\/14112701\/rdg-3-header-map-and-timeline-1024x193.jpg\" alt=\"L\u00ednea de tiempo mostrando la segunda mitad del siglo 19, y mapa mostrando Cuba, la Rep\u00fablica Dominicana, y Puerto Rico\" width=\"1024\" height=\"193\" \/><\/span><\/h1>\r\n<p style=\"text-align: center\"><strong>\u2022 \u00e9poca:\u00a0 siglo XIX\u00a0 \u00a0 \u00a0\u2022 lugar:\u00a0 Cuba<\/strong><\/p>\r\n<img class=\"alignnone size-large wp-image-137\" src=\"https:\/\/s3-us-west-2.amazonaws.com\/courses-images\/wp-content\/uploads\/sites\/3123\/2018\/04\/24061244\/horizontal-dividing-line-1024x42.jpg\" alt=\"\" width=\"1024\" height=\"42\" \/>\r\n<h2><span style=\"color: #993300\">Texto primario<\/span><\/h2>\r\nLee el siguiente poema, que fue publicado en la antolog\u00eda <em>Versos sencillos<\/em> en 1882, y piensa en lo que[footnote]lo que (pron. rel.) = that which, what[\/footnote] dice el poema y lo que sugiere[footnote]sugiere (presente de sugerir, e-ie) = suggests[\/footnote] de su contexto hist\u00f3rico, social y cultural. \u00bfCu\u00e1les preguntas har\u00edas[footnote]har\u00edas (condicional de hacer) = would you ask \/ make \/ do[\/footnote] para explorar m\u00e1s ese contexto?\r\n<blockquote><strong>Jos\u00e9 Mart\u00ed (Cuba, 1853-1895), escritor y patriota<\/strong>\r\n\r\nI\r\nYo soy un hombre sincero\r\nde donde crece[footnote]crece (presente de crecer) = grows[\/footnote] la palma.\r\nY antes de morirme quiero\r\nechar[footnote]echar = to throw out, cast forth, emit[\/footnote] mis versos del alma[footnote]alma (sust. fem.) = spirit, soul[\/footnote].\r\n\r\nYo vengo de todas partes[footnote]parte (sust. fem.) = part; todas partes = everywhere, all places[\/footnote],\r\ny hacia[footnote]hacia (prepos.) = towards[\/footnote] todas partes voy:\r\narte soy entre las artes,\r\ny en los montes[footnote]monte (sust. masc.) = mountain, wilderness[\/footnote], monte soy.\r\n\r\nYo s\u00e9 los nombres extra\u00f1os\r\nde las hierbas y las flores,\r\ny de mortales enga\u00f1os[footnote]enga\u00f1o (sust. masc.) = deception, lie; mortales enga\u00f1os = deadly deceptions \/ lies[\/footnote],\r\ny de sublimes dolores[footnote]dolor (sust. masc.) = pain, agony; sublimes dolores = sublime \/ extreme agonies[\/footnote].\r\n\r\nYo he visto en la noche oscura\r\nllover sobre mi cabeza\r\nlos rayos de lumbre[footnote]lumbre (sust. fem.) = light, fire, flame[\/footnote] pura\r\nde la divina belleza[footnote]belleza (sust. fem.) = beauty[\/footnote].\r\n\r\nAlas nacer vi en los hombros[footnote]hombro (sust. masc.) = shoulder, upper back; alas nacer vi en los hombros = I saw wings sprout from the shoulders[\/footnote]\r\nde las mujeres hermosas:\r\ny salir de los escombros[footnote]escombros (sust. masc.) = rubble[\/footnote],\r\nvolando las mariposas[footnote]mariposa (sust. fem.) = butterfly[\/footnote].\r\n\r\nHe visto vivir a un hombre\r\ncon el pu\u00f1al[footnote]pu\u00f1al (sust. masc.) = dagger, knife[\/footnote] al costado[footnote]costado (sust. masc.) = side, ribcage[\/footnote],\r\nsin decir jam\u00e1s[footnote]jam\u00e1s (adv.) = nunca = never[\/footnote] el nombre\r\nde aqu\u00e9lla que lo ha matado[footnote]matado (participio pasado de matar) = killed; Sin decir jam\u00e1s el nombre \/ De aqu\u00e9lla que lo ha matado = Never saying the name of the woman who killed him[\/footnote].\r\n\r\nR\u00e1pida como un reflejo[footnote]reflejo (sust. masc.) = reflex, reflection[\/footnote],\r\ndos veces vi el alma, dos:\r\ncuando muri\u00f3 el pobre viejo[footnote]viejo (sust. masc.) = old person; el viejo = my old man, my father[\/footnote],\r\ncuando ella me dijo adi\u00f3s.\r\n\r\nTembl\u00e9[footnote]tembl\u00e9 (pret\u00e9rito de temblar) = I trembled (in fear)[\/footnote] una vez \u2013en la reja[footnote]reja (sust. fem.) = fence[\/footnote],\r\na la entrada de la vi\u00f1a[footnote]vi\u00f1a (sust. fem.) = vinyard[\/footnote],\u2013\r\ncuando la b\u00e1rbara[footnote]b\u00e1rbaro (adj.) = barbaric, cruel[\/footnote] abeja[footnote]abeja (sust. fem.) = bee, bumblebee[\/footnote]\r\npic\u00f3[footnote]pic\u00f3 (pret\u00e9rito de picar) = stung[\/footnote] en la frente[footnote]frente (sust. fem.) = forehead[\/footnote] a mi ni\u00f1a.\r\n\r\nGoc\u00e9[footnote]goc\u00e9 (pret\u00e9rito de gozar) = I felt pleasure[\/footnote] una vez, de tal suerte[footnote]tal (adj.) = so, such; tal suerte = in such a way, to such a degree[\/footnote]\r\nque goc\u00e9 cual nunca[footnote]cual nunca = as never before or since[\/footnote]: cuando\r\nla sentencia de mi muerte[footnote]muerte (sust. fem.) = death; sentencia de mi muerte = my death sentence[\/footnote]\r\nley\u00f3 el alcalde[footnote]alcalde (sust. masc.) = mayor[\/footnote] llorando.\r\n\r\nOigo un suspiro[footnote]suspiro (sust. masc.) = sigh[\/footnote], a trav\u00e9s\r\nde las tierras y la mar,\r\ny no es un suspiro, es\r\nque mi hijo va a despertar.\r\n\r\nSi dicen que del joyero[footnote]joyero (sust. masc.) = jeweler[\/footnote]\r\ntome la joya[footnote]joya (sust. fem.) = jewel;\u00a0tome la joya mejor = one should take the best jewel[\/footnote] mejor,\r\ntomo a un amigo sincero\r\ny pongo a un lado el amor.\r\n\r\nYo he visto al \u00e1guila[footnote]\u00e1guila (sust. fem.) = eagle[\/footnote] herida[footnote]herido (adj. y participio pasado de herir) = wounded, injured[\/footnote]\r\nvolar al azul sereno[footnote]sereno (adj.) = serene, tranquil[\/footnote],\r\ny morir en su guarida[footnote]guarida (sust. fem.) = den, lair[\/footnote]\r\nla v\u00edbora[footnote]v\u00edbora (sust. fem.) = viper, poisonous snake[\/footnote] del veneno[footnote]veneno (sust. masc.) = venom[\/footnote].\r\n\r\nYo s\u00e9 bien que cuando el mundo\r\ncede[footnote]cede a (presente de ceder a) = cedes, gives way to[\/footnote], l\u00edvido[footnote]l\u00edvido (adj.) = lurid, bright-colored (sunset in this case)[\/footnote], al descanso[footnote]descanso (sust. masc.) = rest, sleep (sunset in this case)[\/footnote],\r\nsobre el silencio profundo\r\nmurmura el arroyo[footnote]arroyo (sust. masc.) = stream, creek[\/footnote] manso[footnote]manso (adj.) = calm, tame, docile[\/footnote].\r\n\r\nYo he puesto la mano osada[footnote]osado (adj. y participio pasado de osar) = daring, audacious[\/footnote]\r\nde horror y j\u00fabilo[footnote]j\u00fabilo (sust. masc.) = jubilation, great joy[\/footnote] yerta[footnote]yerto (adj.) = rigid, immobile[\/footnote],\r\nsobre la estrella apagada[footnote]apagado (adj. y participio pasado de apagar) = extinguished[\/footnote]\r\nque cay\u00f3[footnote]cay\u00f3 (pret\u00e9rito de caer) = fell[\/footnote] frente a mi puerta.\r\n\r\nOculto[footnote]oculto (presente de ocultar) = I hide, I conceal[\/footnote] en mi pecho[footnote]pecho (sust. masc.) = breast, chest, heart[\/footnote] bravo[footnote]bravo (adj.) = untamed, fierce[\/footnote]\r\nla pena que me lo hiere[footnote]hiere (presente de herir) = wounds, injures[\/footnote]:\r\nel hijo de un pueblo esclavo[footnote]esclavo (sust. masc.) = slave; used poetically here as an adjective to mean \"enslaved\"[\/footnote]\r\nvive por \u00e9l[footnote]vive (presente de vivir) = lives; vive por \u00e9l = lives for it (the pueblo), for its sake[\/footnote], calla[footnote]calla (presente de callar) = keeps silent[\/footnote] y muere.\r\n\r\nTodo es hermoso y constante[footnote]constante (adj.) = constant, reliable, steady[\/footnote],\r\ntodo es m\u00fasica y raz\u00f3n[footnote]raz\u00f3n (sust. fem.) = reason, logic[\/footnote],\r\ny todo, como el diamante[footnote]diamante (sust. masc.) = diamond[\/footnote],\r\nantes que luz es carb\u00f3n[footnote]carb\u00f3n (sust. masc.) = carbon, coal[\/footnote].\r\n\r\nYo s\u00e9 que el necio[footnote]necio (sust. masc.) = fool, foolish person[\/footnote] se entierra[footnote]entierra (presente de enterrarse, e-ie) = is buried, gets buried[\/footnote]\r\ncon gran lujo[footnote]lujo (sust. masc.) = luxury, expensiveness[\/footnote] y con gran llanto[footnote]llanto (sust. masc.) = grief, weeping[\/footnote],\r\ny que no hay fruta en la tierra\r\ncomo la del camposanto[footnote]camposanto (sust. masc.) = cemetery[\/footnote].\r\n\r\nCallo, y entiendo, y me quito\r\nla pompa[footnote]pompa (sust. fem.) = pomp, finery[\/footnote] del rimador[footnote]rimador (sust. masc.) = rhymer, poet[\/footnote]:\r\ncuelgo[footnote]cuelgo (presente de colgar, o-ue) = I hang, I hang up[\/footnote] de un \u00e1rbol marchito[footnote]marchito (adj.) = wilted, withered, dried-up[\/footnote]\r\nmi muceta[footnote]muceta de doctor (sust. fem.) = detatchable hood for PhD regalia[\/footnote] de doctor.<\/blockquote>\r\nAqu\u00ed est\u00e1n algunas preguntas sugeridas[footnote]sugerido (adj. y participio pasado de sugerir) = suggested[\/footnote] por el texto\u2014\u00a1ojo![footnote]\u00a1ojo! (interj.) = watch out! warning! attention![\/footnote] Las respuestas no est\u00e1n en el texto mismo[footnote]mismo (adj.) = the same, itself; el texto mismo = the text itself[\/footnote], sino[footnote]sino ( conj.) = but rather[\/footnote] contestadas por su contexto, el cual vamos a explorar en las siguientes clases:\r\n\r\nMart\u00ed dice que es \u201cde donde crece la palma\u201d... \u00bfc\u00f3mo es el clima[footnote]clima (sust. masc.) = climate[\/footnote] de Cuba? Dice tambi\u00e9n, \u201cyo vengo de todas partes \/ y hacia todas partes voy\u201d... \u00bfcu\u00e1les han sido los contextos de la inmigraci\u00f3n y emigraci\u00f3n de los cubanos? Y los dominicanos y puertorrique\u00f1os, \u00bfc\u00f3mo es similar o diferente su historia de emigraci\u00f3n?\r\n\r\nCuando Mart\u00ed menciona haber visto[footnote]visto (participio pasado de ver) = seen; menciona haber visto = mentions having seen[\/footnote] mariposas saliendo de escombros, \u00bfa cu\u00e1les escombros puede estar refiri\u00e9ndose[footnote]refiri\u00e9ndose (gerundio de referirse) = referring to[\/footnote]? Y las mariposas, \u00bfqu\u00e9 pueden simbolizar? Cuando Mart\u00ed menciona su alegr\u00eda al o\u00edr que el alcalde lloraba mientras le\u00eda su sentencia de muerte, \u00bfpuede ser eso un detalle[footnote]detalle (sust. masc.) = detail[\/footnote] autobiogr\u00e1fico en el poema? Vemos por sus fechas que Mart\u00ed muri\u00f3 joven... \u00bfc\u00f3mo muri\u00f3? Mart\u00ed menciona una ni\u00f1a y un hijo... \u00bfqu\u00e9 pas\u00f3 en Cuba durante la vida de los hijos y nietos de Mart\u00ed?\r\n\r\nEn el poema Mart\u00ed menciona las artes al principio, y hacia el final dice \u201ctodo es m\u00fasica y raz\u00f3n\u201d... \u00bfc\u00f3mo es la cultura visual y musical de Cuba?\r\n\r\n\u00bfPuedes pensar en m\u00e1s preguntas para investigar?\r\n<h2><span style=\"color: #993300\">Geograf\u00eda del Caribe<\/span><\/h2>\r\nCuba es la isla m\u00e1s grande del Mar Caribe, seguida por La Espa\u00f1ola (la isla compartida entre Hait\u00ed y la Rep\u00fablica Dominicana); Puerto Rico y Jamaica son las otras islas caribe\u00f1as m\u00e1s grandes. En Hait\u00ed se habla el criollo haitiano y el franc\u00e9s; en Jamaica se habla ingl\u00e9s\u2015entonces no vamos a estudiar Hait\u00ed ni Jamaica en esta clase.\r\n\r\nTen cuidado con identificar los lugares correctamente: Puerto Rico es una isla pero no es un pa\u00eds independiente, es un territorio de EEUU. La Rep\u00fablica Dominicana es un pa\u00eds independiente, pero no es el nombre de la isla donde est\u00e1: la isla se llama La Espa\u00f1ola.\r\n<div class=\"textbox shaded\">\r\n\r\nLos pa\u00edses y territorios hispanohablantes del Caribe y sus capitales:\r\n\r\n<strong>Cuba<\/strong> (la Habana)\r\n\r\n<strong>la Rep\u00fablica Dominicana<\/strong> (Santo Domingo)\r\n\r\n<strong>Puerto Rico<\/strong> (San Juan)\r\n\r\n<\/div>\r\nEstudia bien este mapa y luego responde a las preguntas:\r\n\r\n<img class=\"aligncenter size-large wp-image-1005\" src=\"https:\/\/s3-us-west-2.amazonaws.com\/courses-images\/wp-content\/uploads\/sites\/3123\/2018\/03\/11235703\/Mapa_del_Mar_Caribe_l%C3%ADmites_marinos-wikimedia-1024x634.png\" alt=\"Un mapa del Mar Caribe que muestra las islas con sus nombres y tambi\u00e9n muestra las fronteras mar\u00edtimas de cada isla.\" width=\"1024\" height=\"634\" \/>\r\n<h2><span style=\"color: #993300\">\u00a1A practicar! - Geograf\u00eda<\/span><\/h2>\r\nHaz clic sobre la pregunta para revelar su respuesta.\r\n<ul>\r\n \t<li>[reveal-answer q=\"337306\"]\u00bfCu\u00e1les son los principales pa\u00edses o territorios hispanohablantes en el Mar Caribe?[\/reveal-answer]\r\n[hidden-answer a=\"337306\"]Cuba, Puerto Rico, y la Rep\u00fablica Dominicana. Jamaica no es hispanohablante, y otras islas como las Islas de la Bah\u00eda (Honduras) o San Andr\u00e9s (Colombia) son mucho m\u00e1s peque\u00f1as.[\/hidden-answer]<\/li>\r\n \t<li>[reveal-answer q=\"846555\"]\u00bfCu\u00e1l isla hispanohablante est\u00e1 m\u00e1s cerca de la Florida (EEUU)?[\/reveal-answer]\r\n[hidden-answer a=\"846555\"]Cuba. Las Bahamas est\u00e1n a\u00fan m\u00e1s cerca a la Florida, pero no son islas hispanohablantes.[\/hidden-answer]<\/li>\r\n \t<li>[reveal-answer q=\"85399\"]Haz una lista de los principales pa\u00edses o territorios hispanohablantes en el Mar Caribe, pero en orden de su ubicaci\u00f3n, yendo de este hacia oeste.[\/reveal-answer]\r\n[hidden-answer a=\"85399\"]De este al oeste son: Puerto Rico, Rep\u00fablica Dominicana, y Cuba.[\/hidden-answer]<\/li>\r\n<\/ul>\r\n<img class=\"alignnone size-large wp-image-137\" src=\"https:\/\/s3-us-west-2.amazonaws.com\/courses-images\/wp-content\/uploads\/sites\/3123\/2018\/04\/24061244\/horizontal-dividing-line-1024x42.jpg\" alt=\"\" width=\"1024\" height=\"42\" \/>\r\n<h2><span style=\"color: #993300\">Personas o cosas que debes poder identificar[footnote]debes poder identificar = you should be able to identify[\/footnote] despu\u00e9s de estudiar esta lectura:<\/span><\/h2>\r\n\u2022 Jos\u00e9 Mart\u00ed\r\n<h2><span style=\"color: #993300\">Preguntas que debes poder contestar despu\u00e9s de estudiar esta lectura:<\/span><\/h2>\r\n\u2022\u00a0\u00bfDe qu\u00e9 se trata[footnote]se trata (presente de tratarse) = is about[\/footnote] el poema \u201cYo soy un hombre sincero\u201d, por Jos\u00e9 Mart\u00ed?\r\n<h2><span style=\"color: #993300\">Preguntas para composici\u00f3n y\/o discusi\u00f3n:<\/span><\/h2>\r\n<ul>\r\n \t<li>\u00bfHay un poema, libro, canci\u00f3n o pel\u00edcula que representa bien el lugar de donde eres t\u00fa? Compara esa obra con el poema de Jos\u00e9 Mart\u00ed.<\/li>\r\n \t<li>\u00bfCu\u00e1l es m\u00e1s impactante en las obras de un poeta (o escritor, u otro tipo de artista), su contexto socio-pol\u00edtico, o su talento e inspiraci\u00f3n individual? Compara tus opiniones sobre esta pregunta filos\u00f3fica con las opiniones de tus compa\u00f1eros.<\/li>\r\n<\/ul>\r\n<div class=\"textbox shaded\">\r\n<h2><span style=\"color: #993300\"><strong>Punto gramatical:<\/strong><\/span><\/h2>\r\nLos adjetivos, art\u00edculos y otros tipos de palabras que modifican los sustantivos en espa\u00f1ol tienen que tener la terminaci\u00f3n que corresponde al mismo g\u00e9nero (masculino o femenino) y el mismo n\u00famero (singular o plural) del sustantivo. Esto se llama la concordancia de g\u00e9nero y n\u00famero, y facilita mucho la comprensi\u00f3n de la poes\u00eda, en la que el orden t\u00edpico de las palabras puede ser cambiado por la \u201clicencia po\u00e9tica\u201d.\r\n\r\n<strong>Ejemplos de la lectura:<\/strong>\r\n\u2022 \u201c<span style=\"text-decoration: underline\">R\u00e1pida<\/span> como un reflejo, \/ Dos veces vi el <span style=\"text-decoration: underline\">alma<\/span>, dos\u201d (usamos \u201cel\u201d antes de palabras femeninas que comienzan con una \u201ca\u201d t\u00f3nica, por razones est\u00e9ticas: \u201calma\u201d es femenina). <em>Quick as a reflex \/ twice I glimpsed a soul, twice.<\/em>\r\n\u2022 \u201cCuelgo de <span style=\"text-decoration: underline\">un \u00e1rbol marchito<\/span> \/ Mi muceta de doctor\u201d. <em>I hang my doctoral hood on a withered tree.<\/em> (ojo-- La concordancia clarifica que es el \u00e1rbol y no la muceta lo que est\u00e1 marchito).\r\n\r\n<\/div>\r\n<img class=\"aligncenter size-large wp-image-137\" src=\"https:\/\/s3-us-west-2.amazonaws.com\/courses-images\/wp-content\/uploads\/sites\/3123\/2018\/04\/24061244\/horizontal-dividing-line-1024x42.jpg\" alt=\"\" width=\"1024\" height=\"42\" \/>\r\n<h2><span style=\"color: #993300\">Respuestas a preguntas de \u00a1A practicar!<\/span><\/h2>\r\n<ul>\r\n \t<li>\u00bfCu\u00e1les son los principales pa\u00edses o territorios hispanohablantes en el Mar Caribe? (Cuba, Puerto Rico, y la Rep\u00fablica Dominicana. Jamaica no es hispanohablante, y otras islas como las Islas de la Bah\u00eda (Honduras) o San Andr\u00e9s (Colombia) son mucho m\u00e1s peque\u00f1as.)<\/li>\r\n \t<li>\u00bfCu\u00e1l isla hispanohablante est\u00e1 m\u00e1s cerca de la Florida (EEUU)? (Cuba. Las Bahamas est\u00e1n a\u00fan m\u00e1s cerca a la Florida, pero no son islas hispanohablantes.)<\/li>\r\n \t<li>Haz una lista de los principales pa\u00edses o territorios hispanohablantes en el Mar Caribe, pero en orden de su ubicaci\u00f3n, yendo de este hacia oeste. (De este al oeste son: Puerto Rico, Rep\u00fablica Dominicana, y Cuba.)<\/li>\r\n<\/ul>\r\n<img class=\"alignnone size-large wp-image-137\" src=\"https:\/\/s3-us-west-2.amazonaws.com\/courses-images\/wp-content\/uploads\/sites\/3123\/2018\/04\/24061244\/horizontal-dividing-line-1024x42.jpg\" alt=\"\" width=\"1024\" height=\"42\" \/>\r\n<h2><span style=\"color: #993300\">Sources:<\/span><\/h2>\r\n<ul>\r\n \t<li>Timeline and horizontal divider images were created for this project and are released with no restrictions.<\/li>\r\n \t<li><a href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Blankmap-ao-090W-americas.png\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Hemisphere map of the Americas<\/a> by Reisio (<a href=\"https:\/\/creativecommons.org\/publicdomain\/zero\/1.0\/\">public domain<\/a>) modified as follows: shaded areas added and combined with timeline.<\/li>\r\n \t<li><a href=\"http:\/\/www.encaribe.org\/Files\/Personalidades\/jose-marti-perez\/texto\/Versos%20sencillos.pdf\">Marti, Jose. \u201cYo soy un hombre sincero\u201d<\/a> in <em>Versos sencillos<\/em>\u00a0(Havana, 1882). <a href=\"https:\/\/creativecommons.org\/publicdomain\/zero\/1.0\/deed.en\">Public Domain<\/a>.<\/li>\r\n \t<li><a href=\"https:\/\/es.m.wikipedia.org\/wiki\/Archivo:Mapa_del_Mar_Caribe_(l%C3%ADmites_marinos).svg\">Marine borders map of the Caribbean<\/a> by <a href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/User:Milenioscuro\">Shadowfox<\/a>. <a href=\"https:\/\/creativecommons.org\/licenses\/by-sa\/4.0\/deed.en\">CC-BY-SA<\/a>.<\/li>\r\n<\/ul>\r\n<img class=\"alignnone size-large wp-image-137\" src=\"https:\/\/s3-us-west-2.amazonaws.com\/courses-images\/wp-content\/uploads\/sites\/3123\/2018\/04\/24061244\/horizontal-dividing-line-1024x42.jpg\" alt=\"\" width=\"1024\" height=\"42\" \/>\r\n<h2><span style=\"color: #993300\">Glosario:<\/span><\/h2>","rendered":"<h1 style=\"text-align: center\"><span style=\"color: #993300\">Jos\u00e9 Mart\u00ed<\/span><\/h1>\n<h1 style=\"text-align: center\"><span style=\"color: #993300\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-large wp-image-78\" src=\"https:\/\/s3-us-west-2.amazonaws.com\/courses-images\/wp-content\/uploads\/sites\/3123\/2018\/03\/14112701\/rdg-3-header-map-and-timeline-1024x193.jpg\" alt=\"L\u00ednea de tiempo mostrando la segunda mitad del siglo 19, y mapa mostrando Cuba, la Rep\u00fablica Dominicana, y Puerto Rico\" width=\"1024\" height=\"193\" \/><\/span><\/h1>\n<p style=\"text-align: center\"><strong>\u2022 \u00e9poca:\u00a0 siglo XIX\u00a0 \u00a0 \u00a0\u2022 lugar:\u00a0 Cuba<\/strong><\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-large wp-image-137\" src=\"https:\/\/s3-us-west-2.amazonaws.com\/courses-images\/wp-content\/uploads\/sites\/3123\/2018\/04\/24061244\/horizontal-dividing-line-1024x42.jpg\" alt=\"\" width=\"1024\" height=\"42\" \/><\/p>\n<h2><span style=\"color: #993300\">Texto primario<\/span><\/h2>\n<p>Lee el siguiente poema, que fue publicado en la antolog\u00eda <em>Versos sencillos<\/em> en 1882, y piensa en lo que<a class=\"footnote\" title=\"lo que (pron. rel.) = that which, what\" id=\"return-footnote-5-1\" href=\"#footnote-5-1\" aria-label=\"Footnote 1\"><sup class=\"footnote\">[1]<\/sup><\/a> dice el poema y lo que sugiere<a class=\"footnote\" title=\"sugiere (presente de sugerir, e-ie) = suggests\" id=\"return-footnote-5-2\" href=\"#footnote-5-2\" aria-label=\"Footnote 2\"><sup class=\"footnote\">[2]<\/sup><\/a> de su contexto hist\u00f3rico, social y cultural. \u00bfCu\u00e1les preguntas har\u00edas<a class=\"footnote\" title=\"har\u00edas (condicional de hacer) = would you ask \/ make \/ do\" id=\"return-footnote-5-3\" href=\"#footnote-5-3\" aria-label=\"Footnote 3\"><sup class=\"footnote\">[3]<\/sup><\/a> para explorar m\u00e1s ese contexto?<\/p>\n<blockquote><p><strong>Jos\u00e9 Mart\u00ed (Cuba, 1853-1895), escritor y patriota<\/strong><\/p>\n<p>I<br \/>\nYo soy un hombre sincero<br \/>\nde donde crece<a class=\"footnote\" title=\"crece (presente de crecer) = grows\" id=\"return-footnote-5-4\" href=\"#footnote-5-4\" aria-label=\"Footnote 4\"><sup class=\"footnote\">[4]<\/sup><\/a> la palma.<br \/>\nY antes de morirme quiero<br \/>\nechar<a class=\"footnote\" title=\"echar = to throw out, cast forth, emit\" id=\"return-footnote-5-5\" href=\"#footnote-5-5\" aria-label=\"Footnote 5\"><sup class=\"footnote\">[5]<\/sup><\/a> mis versos del alma<a class=\"footnote\" title=\"alma (sust. fem.) = spirit, soul\" id=\"return-footnote-5-6\" href=\"#footnote-5-6\" aria-label=\"Footnote 6\"><sup class=\"footnote\">[6]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>Yo vengo de todas partes<a class=\"footnote\" title=\"parte (sust. fem.) = part; todas partes = everywhere, all places\" id=\"return-footnote-5-7\" href=\"#footnote-5-7\" aria-label=\"Footnote 7\"><sup class=\"footnote\">[7]<\/sup><\/a>,<br \/>\ny hacia<a class=\"footnote\" title=\"hacia (prepos.) = towards\" id=\"return-footnote-5-8\" href=\"#footnote-5-8\" aria-label=\"Footnote 8\"><sup class=\"footnote\">[8]<\/sup><\/a> todas partes voy:<br \/>\narte soy entre las artes,<br \/>\ny en los montes<a class=\"footnote\" title=\"monte (sust. masc.) = mountain, wilderness\" id=\"return-footnote-5-9\" href=\"#footnote-5-9\" aria-label=\"Footnote 9\"><sup class=\"footnote\">[9]<\/sup><\/a>, monte soy.<\/p>\n<p>Yo s\u00e9 los nombres extra\u00f1os<br \/>\nde las hierbas y las flores,<br \/>\ny de mortales enga\u00f1os<a class=\"footnote\" title=\"enga\u00f1o (sust. masc.) = deception, lie; mortales enga\u00f1os = deadly deceptions \/ lies\" id=\"return-footnote-5-10\" href=\"#footnote-5-10\" aria-label=\"Footnote 10\"><sup class=\"footnote\">[10]<\/sup><\/a>,<br \/>\ny de sublimes dolores<a class=\"footnote\" title=\"dolor (sust. masc.) = pain, agony; sublimes dolores = sublime \/ extreme agonies\" id=\"return-footnote-5-11\" href=\"#footnote-5-11\" aria-label=\"Footnote 11\"><sup class=\"footnote\">[11]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>Yo he visto en la noche oscura<br \/>\nllover sobre mi cabeza<br \/>\nlos rayos de lumbre<a class=\"footnote\" title=\"lumbre (sust. fem.) = light, fire, flame\" id=\"return-footnote-5-12\" href=\"#footnote-5-12\" aria-label=\"Footnote 12\"><sup class=\"footnote\">[12]<\/sup><\/a> pura<br \/>\nde la divina belleza<a class=\"footnote\" title=\"belleza (sust. fem.) = beauty\" id=\"return-footnote-5-13\" href=\"#footnote-5-13\" aria-label=\"Footnote 13\"><sup class=\"footnote\">[13]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>Alas nacer vi en los hombros<a class=\"footnote\" title=\"hombro (sust. masc.) = shoulder, upper back; alas nacer vi en los hombros = I saw wings sprout from the shoulders\" id=\"return-footnote-5-14\" href=\"#footnote-5-14\" aria-label=\"Footnote 14\"><sup class=\"footnote\">[14]<\/sup><\/a><br \/>\nde las mujeres hermosas:<br \/>\ny salir de los escombros<a class=\"footnote\" title=\"escombros (sust. masc.) = rubble\" id=\"return-footnote-5-15\" href=\"#footnote-5-15\" aria-label=\"Footnote 15\"><sup class=\"footnote\">[15]<\/sup><\/a>,<br \/>\nvolando las mariposas<a class=\"footnote\" title=\"mariposa (sust. fem.) = butterfly\" id=\"return-footnote-5-16\" href=\"#footnote-5-16\" aria-label=\"Footnote 16\"><sup class=\"footnote\">[16]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>He visto vivir a un hombre<br \/>\ncon el pu\u00f1al<a class=\"footnote\" title=\"pu\u00f1al (sust. masc.) = dagger, knife\" id=\"return-footnote-5-17\" href=\"#footnote-5-17\" aria-label=\"Footnote 17\"><sup class=\"footnote\">[17]<\/sup><\/a> al costado<a class=\"footnote\" title=\"costado (sust. masc.) = side, ribcage\" id=\"return-footnote-5-18\" href=\"#footnote-5-18\" aria-label=\"Footnote 18\"><sup class=\"footnote\">[18]<\/sup><\/a>,<br \/>\nsin decir jam\u00e1s<a class=\"footnote\" title=\"jam\u00e1s (adv.) = nunca = never\" id=\"return-footnote-5-19\" href=\"#footnote-5-19\" aria-label=\"Footnote 19\"><sup class=\"footnote\">[19]<\/sup><\/a> el nombre<br \/>\nde aqu\u00e9lla que lo ha matado<a class=\"footnote\" title=\"matado (participio pasado de matar) = killed; Sin decir jam\u00e1s el nombre \/ De aqu\u00e9lla que lo ha matado = Never saying the name of the woman who killed him\" id=\"return-footnote-5-20\" href=\"#footnote-5-20\" aria-label=\"Footnote 20\"><sup class=\"footnote\">[20]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>R\u00e1pida como un reflejo<a class=\"footnote\" title=\"reflejo (sust. masc.) = reflex, reflection\" id=\"return-footnote-5-21\" href=\"#footnote-5-21\" aria-label=\"Footnote 21\"><sup class=\"footnote\">[21]<\/sup><\/a>,<br \/>\ndos veces vi el alma, dos:<br \/>\ncuando muri\u00f3 el pobre viejo<a class=\"footnote\" title=\"viejo (sust. masc.) = old person; el viejo = my old man, my father\" id=\"return-footnote-5-22\" href=\"#footnote-5-22\" aria-label=\"Footnote 22\"><sup class=\"footnote\">[22]<\/sup><\/a>,<br \/>\ncuando ella me dijo adi\u00f3s.<\/p>\n<p>Tembl\u00e9<a class=\"footnote\" title=\"tembl\u00e9 (pret\u00e9rito de temblar) = I trembled (in fear)\" id=\"return-footnote-5-23\" href=\"#footnote-5-23\" aria-label=\"Footnote 23\"><sup class=\"footnote\">[23]<\/sup><\/a> una vez \u2013en la reja<a class=\"footnote\" title=\"reja (sust. fem.) = fence\" id=\"return-footnote-5-24\" href=\"#footnote-5-24\" aria-label=\"Footnote 24\"><sup class=\"footnote\">[24]<\/sup><\/a>,<br \/>\na la entrada de la vi\u00f1a<a class=\"footnote\" title=\"vi\u00f1a (sust. fem.) = vinyard\" id=\"return-footnote-5-25\" href=\"#footnote-5-25\" aria-label=\"Footnote 25\"><sup class=\"footnote\">[25]<\/sup><\/a>,\u2013<br \/>\ncuando la b\u00e1rbara<a class=\"footnote\" title=\"b\u00e1rbaro (adj.) = barbaric, cruel\" id=\"return-footnote-5-26\" href=\"#footnote-5-26\" aria-label=\"Footnote 26\"><sup class=\"footnote\">[26]<\/sup><\/a> abeja<a class=\"footnote\" title=\"abeja (sust. fem.) = bee, bumblebee\" id=\"return-footnote-5-27\" href=\"#footnote-5-27\" aria-label=\"Footnote 27\"><sup class=\"footnote\">[27]<\/sup><\/a><br \/>\npic\u00f3<a class=\"footnote\" title=\"pic\u00f3 (pret\u00e9rito de picar) = stung\" id=\"return-footnote-5-28\" href=\"#footnote-5-28\" aria-label=\"Footnote 28\"><sup class=\"footnote\">[28]<\/sup><\/a> en la frente<a class=\"footnote\" title=\"frente (sust. fem.) = forehead\" id=\"return-footnote-5-29\" href=\"#footnote-5-29\" aria-label=\"Footnote 29\"><sup class=\"footnote\">[29]<\/sup><\/a> a mi ni\u00f1a.<\/p>\n<p>Goc\u00e9<a class=\"footnote\" title=\"goc\u00e9 (pret\u00e9rito de gozar) = I felt pleasure\" id=\"return-footnote-5-30\" href=\"#footnote-5-30\" aria-label=\"Footnote 30\"><sup class=\"footnote\">[30]<\/sup><\/a> una vez, de tal suerte<a class=\"footnote\" title=\"tal (adj.) = so, such; tal suerte = in such a way, to such a degree\" id=\"return-footnote-5-31\" href=\"#footnote-5-31\" aria-label=\"Footnote 31\"><sup class=\"footnote\">[31]<\/sup><\/a><br \/>\nque goc\u00e9 cual nunca<a class=\"footnote\" title=\"cual nunca = as never before or since\" id=\"return-footnote-5-32\" href=\"#footnote-5-32\" aria-label=\"Footnote 32\"><sup class=\"footnote\">[32]<\/sup><\/a>: cuando<br \/>\nla sentencia de mi muerte<a class=\"footnote\" title=\"muerte (sust. fem.) = death; sentencia de mi muerte = my death sentence\" id=\"return-footnote-5-33\" href=\"#footnote-5-33\" aria-label=\"Footnote 33\"><sup class=\"footnote\">[33]<\/sup><\/a><br \/>\nley\u00f3 el alcalde<a class=\"footnote\" title=\"alcalde (sust. masc.) = mayor\" id=\"return-footnote-5-34\" href=\"#footnote-5-34\" aria-label=\"Footnote 34\"><sup class=\"footnote\">[34]<\/sup><\/a> llorando.<\/p>\n<p>Oigo un suspiro<a class=\"footnote\" title=\"suspiro (sust. masc.) = sigh\" id=\"return-footnote-5-35\" href=\"#footnote-5-35\" aria-label=\"Footnote 35\"><sup class=\"footnote\">[35]<\/sup><\/a>, a trav\u00e9s<br \/>\nde las tierras y la mar,<br \/>\ny no es un suspiro, es<br \/>\nque mi hijo va a despertar.<\/p>\n<p>Si dicen que del joyero<a class=\"footnote\" title=\"joyero (sust. masc.) = jeweler\" id=\"return-footnote-5-36\" href=\"#footnote-5-36\" aria-label=\"Footnote 36\"><sup class=\"footnote\">[36]<\/sup><\/a><br \/>\ntome la joya<a class=\"footnote\" title=\"joya (sust. fem.) = jewel;\u00a0tome la joya mejor = one should take the best jewel\" id=\"return-footnote-5-37\" href=\"#footnote-5-37\" aria-label=\"Footnote 37\"><sup class=\"footnote\">[37]<\/sup><\/a> mejor,<br \/>\ntomo a un amigo sincero<br \/>\ny pongo a un lado el amor.<\/p>\n<p>Yo he visto al \u00e1guila<a class=\"footnote\" title=\"\u00e1guila (sust. fem.) = eagle\" id=\"return-footnote-5-38\" href=\"#footnote-5-38\" aria-label=\"Footnote 38\"><sup class=\"footnote\">[38]<\/sup><\/a> herida<a class=\"footnote\" title=\"herido (adj. y participio pasado de herir) = wounded, injured\" id=\"return-footnote-5-39\" href=\"#footnote-5-39\" aria-label=\"Footnote 39\"><sup class=\"footnote\">[39]<\/sup><\/a><br \/>\nvolar al azul sereno<a class=\"footnote\" title=\"sereno (adj.) = serene, tranquil\" id=\"return-footnote-5-40\" href=\"#footnote-5-40\" aria-label=\"Footnote 40\"><sup class=\"footnote\">[40]<\/sup><\/a>,<br \/>\ny morir en su guarida<a class=\"footnote\" title=\"guarida (sust. fem.) = den, lair\" id=\"return-footnote-5-41\" href=\"#footnote-5-41\" aria-label=\"Footnote 41\"><sup class=\"footnote\">[41]<\/sup><\/a><br \/>\nla v\u00edbora<a class=\"footnote\" title=\"v\u00edbora (sust. fem.) = viper, poisonous snake\" id=\"return-footnote-5-42\" href=\"#footnote-5-42\" aria-label=\"Footnote 42\"><sup class=\"footnote\">[42]<\/sup><\/a> del veneno<a class=\"footnote\" title=\"veneno (sust. masc.) = venom\" id=\"return-footnote-5-43\" href=\"#footnote-5-43\" aria-label=\"Footnote 43\"><sup class=\"footnote\">[43]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>Yo s\u00e9 bien que cuando el mundo<br \/>\ncede<a class=\"footnote\" title=\"cede a (presente de ceder a) = cedes, gives way to\" id=\"return-footnote-5-44\" href=\"#footnote-5-44\" aria-label=\"Footnote 44\"><sup class=\"footnote\">[44]<\/sup><\/a>, l\u00edvido<a class=\"footnote\" title=\"l\u00edvido (adj.) = lurid, bright-colored (sunset in this case)\" id=\"return-footnote-5-45\" href=\"#footnote-5-45\" aria-label=\"Footnote 45\"><sup class=\"footnote\">[45]<\/sup><\/a>, al descanso<a class=\"footnote\" title=\"descanso (sust. masc.) = rest, sleep (sunset in this case)\" id=\"return-footnote-5-46\" href=\"#footnote-5-46\" aria-label=\"Footnote 46\"><sup class=\"footnote\">[46]<\/sup><\/a>,<br \/>\nsobre el silencio profundo<br \/>\nmurmura el arroyo<a class=\"footnote\" title=\"arroyo (sust. masc.) = stream, creek\" id=\"return-footnote-5-47\" href=\"#footnote-5-47\" aria-label=\"Footnote 47\"><sup class=\"footnote\">[47]<\/sup><\/a> manso<a class=\"footnote\" title=\"manso (adj.) = calm, tame, docile\" id=\"return-footnote-5-48\" href=\"#footnote-5-48\" aria-label=\"Footnote 48\"><sup class=\"footnote\">[48]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>Yo he puesto la mano osada<a class=\"footnote\" title=\"osado (adj. y participio pasado de osar) = daring, audacious\" id=\"return-footnote-5-49\" href=\"#footnote-5-49\" aria-label=\"Footnote 49\"><sup class=\"footnote\">[49]<\/sup><\/a><br \/>\nde horror y j\u00fabilo<a class=\"footnote\" title=\"j\u00fabilo (sust. masc.) = jubilation, great joy\" id=\"return-footnote-5-50\" href=\"#footnote-5-50\" aria-label=\"Footnote 50\"><sup class=\"footnote\">[50]<\/sup><\/a> yerta<a class=\"footnote\" title=\"yerto (adj.) = rigid, immobile\" id=\"return-footnote-5-51\" href=\"#footnote-5-51\" aria-label=\"Footnote 51\"><sup class=\"footnote\">[51]<\/sup><\/a>,<br \/>\nsobre la estrella apagada<a class=\"footnote\" title=\"apagado (adj. y participio pasado de apagar) = extinguished\" id=\"return-footnote-5-52\" href=\"#footnote-5-52\" aria-label=\"Footnote 52\"><sup class=\"footnote\">[52]<\/sup><\/a><br \/>\nque cay\u00f3<a class=\"footnote\" title=\"cay\u00f3 (pret\u00e9rito de caer) = fell\" id=\"return-footnote-5-53\" href=\"#footnote-5-53\" aria-label=\"Footnote 53\"><sup class=\"footnote\">[53]<\/sup><\/a> frente a mi puerta.<\/p>\n<p>Oculto<a class=\"footnote\" title=\"oculto (presente de ocultar) = I hide, I conceal\" id=\"return-footnote-5-54\" href=\"#footnote-5-54\" aria-label=\"Footnote 54\"><sup class=\"footnote\">[54]<\/sup><\/a> en mi pecho<a class=\"footnote\" title=\"pecho (sust. masc.) = breast, chest, heart\" id=\"return-footnote-5-55\" href=\"#footnote-5-55\" aria-label=\"Footnote 55\"><sup class=\"footnote\">[55]<\/sup><\/a> bravo<a class=\"footnote\" title=\"bravo (adj.) = untamed, fierce\" id=\"return-footnote-5-56\" href=\"#footnote-5-56\" aria-label=\"Footnote 56\"><sup class=\"footnote\">[56]<\/sup><\/a><br \/>\nla pena que me lo hiere<a class=\"footnote\" title=\"hiere (presente de herir) = wounds, injures\" id=\"return-footnote-5-57\" href=\"#footnote-5-57\" aria-label=\"Footnote 57\"><sup class=\"footnote\">[57]<\/sup><\/a>:<br \/>\nel hijo de un pueblo esclavo<a class=\"footnote\" title=\"esclavo (sust. masc.) = slave; used poetically here as an adjective to mean &quot;enslaved&quot;\" id=\"return-footnote-5-58\" href=\"#footnote-5-58\" aria-label=\"Footnote 58\"><sup class=\"footnote\">[58]<\/sup><\/a><br \/>\nvive por \u00e9l<a class=\"footnote\" title=\"vive (presente de vivir) = lives; vive por \u00e9l = lives for it (the pueblo), for its sake\" id=\"return-footnote-5-59\" href=\"#footnote-5-59\" aria-label=\"Footnote 59\"><sup class=\"footnote\">[59]<\/sup><\/a>, calla<a class=\"footnote\" title=\"calla (presente de callar) = keeps silent\" id=\"return-footnote-5-60\" href=\"#footnote-5-60\" aria-label=\"Footnote 60\"><sup class=\"footnote\">[60]<\/sup><\/a> y muere.<\/p>\n<p>Todo es hermoso y constante<a class=\"footnote\" title=\"constante (adj.) = constant, reliable, steady\" id=\"return-footnote-5-61\" href=\"#footnote-5-61\" aria-label=\"Footnote 61\"><sup class=\"footnote\">[61]<\/sup><\/a>,<br \/>\ntodo es m\u00fasica y raz\u00f3n<a class=\"footnote\" title=\"raz\u00f3n (sust. fem.) = reason, logic\" id=\"return-footnote-5-62\" href=\"#footnote-5-62\" aria-label=\"Footnote 62\"><sup class=\"footnote\">[62]<\/sup><\/a>,<br \/>\ny todo, como el diamante<a class=\"footnote\" title=\"diamante (sust. masc.) = diamond\" id=\"return-footnote-5-63\" href=\"#footnote-5-63\" aria-label=\"Footnote 63\"><sup class=\"footnote\">[63]<\/sup><\/a>,<br \/>\nantes que luz es carb\u00f3n<a class=\"footnote\" title=\"carb\u00f3n (sust. masc.) = carbon, coal\" id=\"return-footnote-5-64\" href=\"#footnote-5-64\" aria-label=\"Footnote 64\"><sup class=\"footnote\">[64]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>Yo s\u00e9 que el necio<a class=\"footnote\" title=\"necio (sust. masc.) = fool, foolish person\" id=\"return-footnote-5-65\" href=\"#footnote-5-65\" aria-label=\"Footnote 65\"><sup class=\"footnote\">[65]<\/sup><\/a> se entierra<a class=\"footnote\" title=\"entierra (presente de enterrarse, e-ie) = is buried, gets buried\" id=\"return-footnote-5-66\" href=\"#footnote-5-66\" aria-label=\"Footnote 66\"><sup class=\"footnote\">[66]<\/sup><\/a><br \/>\ncon gran lujo<a class=\"footnote\" title=\"lujo (sust. masc.) = luxury, expensiveness\" id=\"return-footnote-5-67\" href=\"#footnote-5-67\" aria-label=\"Footnote 67\"><sup class=\"footnote\">[67]<\/sup><\/a> y con gran llanto<a class=\"footnote\" title=\"llanto (sust. masc.) = grief, weeping\" id=\"return-footnote-5-68\" href=\"#footnote-5-68\" aria-label=\"Footnote 68\"><sup class=\"footnote\">[68]<\/sup><\/a>,<br \/>\ny que no hay fruta en la tierra<br \/>\ncomo la del camposanto<a class=\"footnote\" title=\"camposanto (sust. masc.) = cemetery\" id=\"return-footnote-5-69\" href=\"#footnote-5-69\" aria-label=\"Footnote 69\"><sup class=\"footnote\">[69]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>Callo, y entiendo, y me quito<br \/>\nla pompa<a class=\"footnote\" title=\"pompa (sust. fem.) = pomp, finery\" id=\"return-footnote-5-70\" href=\"#footnote-5-70\" aria-label=\"Footnote 70\"><sup class=\"footnote\">[70]<\/sup><\/a> del rimador<a class=\"footnote\" title=\"rimador (sust. masc.) = rhymer, poet\" id=\"return-footnote-5-71\" href=\"#footnote-5-71\" aria-label=\"Footnote 71\"><sup class=\"footnote\">[71]<\/sup><\/a>:<br \/>\ncuelgo<a class=\"footnote\" title=\"cuelgo (presente de colgar, o-ue) = I hang, I hang up\" id=\"return-footnote-5-72\" href=\"#footnote-5-72\" aria-label=\"Footnote 72\"><sup class=\"footnote\">[72]<\/sup><\/a> de un \u00e1rbol marchito<a class=\"footnote\" title=\"marchito (adj.) = wilted, withered, dried-up\" id=\"return-footnote-5-73\" href=\"#footnote-5-73\" aria-label=\"Footnote 73\"><sup class=\"footnote\">[73]<\/sup><\/a><br \/>\nmi muceta<a class=\"footnote\" title=\"muceta de doctor (sust. fem.) = detatchable hood for PhD regalia\" id=\"return-footnote-5-74\" href=\"#footnote-5-74\" aria-label=\"Footnote 74\"><sup class=\"footnote\">[74]<\/sup><\/a> de doctor.<\/p><\/blockquote>\n<p>Aqu\u00ed est\u00e1n algunas preguntas sugeridas<a class=\"footnote\" title=\"sugerido (adj. y participio pasado de sugerir) = suggested\" id=\"return-footnote-5-75\" href=\"#footnote-5-75\" aria-label=\"Footnote 75\"><sup class=\"footnote\">[75]<\/sup><\/a> por el texto\u2014\u00a1ojo!<a class=\"footnote\" title=\"\u00a1ojo! (interj.) = watch out! warning! attention!\" id=\"return-footnote-5-76\" href=\"#footnote-5-76\" aria-label=\"Footnote 76\"><sup class=\"footnote\">[76]<\/sup><\/a> Las respuestas no est\u00e1n en el texto mismo<a class=\"footnote\" title=\"mismo (adj.) = the same, itself; el texto mismo = the text itself\" id=\"return-footnote-5-77\" href=\"#footnote-5-77\" aria-label=\"Footnote 77\"><sup class=\"footnote\">[77]<\/sup><\/a>, sino<a class=\"footnote\" title=\"sino ( conj.) = but rather\" id=\"return-footnote-5-78\" href=\"#footnote-5-78\" aria-label=\"Footnote 78\"><sup class=\"footnote\">[78]<\/sup><\/a> contestadas por su contexto, el cual vamos a explorar en las siguientes clases:<\/p>\n<p>Mart\u00ed dice que es \u201cde donde crece la palma\u201d&#8230; \u00bfc\u00f3mo es el clima<a class=\"footnote\" title=\"clima (sust. masc.) = climate\" id=\"return-footnote-5-79\" href=\"#footnote-5-79\" aria-label=\"Footnote 79\"><sup class=\"footnote\">[79]<\/sup><\/a> de Cuba? Dice tambi\u00e9n, \u201cyo vengo de todas partes \/ y hacia todas partes voy\u201d&#8230; \u00bfcu\u00e1les han sido los contextos de la inmigraci\u00f3n y emigraci\u00f3n de los cubanos? Y los dominicanos y puertorrique\u00f1os, \u00bfc\u00f3mo es similar o diferente su historia de emigraci\u00f3n?<\/p>\n<p>Cuando Mart\u00ed menciona haber visto<a class=\"footnote\" title=\"visto (participio pasado de ver) = seen; menciona haber visto = mentions having seen\" id=\"return-footnote-5-80\" href=\"#footnote-5-80\" aria-label=\"Footnote 80\"><sup class=\"footnote\">[80]<\/sup><\/a> mariposas saliendo de escombros, \u00bfa cu\u00e1les escombros puede estar refiri\u00e9ndose<a class=\"footnote\" title=\"refiri\u00e9ndose (gerundio de referirse) = referring to\" id=\"return-footnote-5-81\" href=\"#footnote-5-81\" aria-label=\"Footnote 81\"><sup class=\"footnote\">[81]<\/sup><\/a>? Y las mariposas, \u00bfqu\u00e9 pueden simbolizar? Cuando Mart\u00ed menciona su alegr\u00eda al o\u00edr que el alcalde lloraba mientras le\u00eda su sentencia de muerte, \u00bfpuede ser eso un detalle<a class=\"footnote\" title=\"detalle (sust. masc.) = detail\" id=\"return-footnote-5-82\" href=\"#footnote-5-82\" aria-label=\"Footnote 82\"><sup class=\"footnote\">[82]<\/sup><\/a> autobiogr\u00e1fico en el poema? Vemos por sus fechas que Mart\u00ed muri\u00f3 joven&#8230; \u00bfc\u00f3mo muri\u00f3? Mart\u00ed menciona una ni\u00f1a y un hijo&#8230; \u00bfqu\u00e9 pas\u00f3 en Cuba durante la vida de los hijos y nietos de Mart\u00ed?<\/p>\n<p>En el poema Mart\u00ed menciona las artes al principio, y hacia el final dice \u201ctodo es m\u00fasica y raz\u00f3n\u201d&#8230; \u00bfc\u00f3mo es la cultura visual y musical de Cuba?<\/p>\n<p>\u00bfPuedes pensar en m\u00e1s preguntas para investigar?<\/p>\n<h2><span style=\"color: #993300\">Geograf\u00eda del Caribe<\/span><\/h2>\n<p>Cuba es la isla m\u00e1s grande del Mar Caribe, seguida por La Espa\u00f1ola (la isla compartida entre Hait\u00ed y la Rep\u00fablica Dominicana); Puerto Rico y Jamaica son las otras islas caribe\u00f1as m\u00e1s grandes. En Hait\u00ed se habla el criollo haitiano y el franc\u00e9s; en Jamaica se habla ingl\u00e9s\u2015entonces no vamos a estudiar Hait\u00ed ni Jamaica en esta clase.<\/p>\n<p>Ten cuidado con identificar los lugares correctamente: Puerto Rico es una isla pero no es un pa\u00eds independiente, es un territorio de EEUU. La Rep\u00fablica Dominicana es un pa\u00eds independiente, pero no es el nombre de la isla donde est\u00e1: la isla se llama La Espa\u00f1ola.<\/p>\n<div class=\"textbox shaded\">\n<p>Los pa\u00edses y territorios hispanohablantes del Caribe y sus capitales:<\/p>\n<p><strong>Cuba<\/strong> (la Habana)<\/p>\n<p><strong>la Rep\u00fablica Dominicana<\/strong> (Santo Domingo)<\/p>\n<p><strong>Puerto Rico<\/strong> (San Juan)<\/p>\n<\/div>\n<p>Estudia bien este mapa y luego responde a las preguntas:<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter size-large wp-image-1005\" src=\"https:\/\/s3-us-west-2.amazonaws.com\/courses-images\/wp-content\/uploads\/sites\/3123\/2018\/03\/11235703\/Mapa_del_Mar_Caribe_l%C3%ADmites_marinos-wikimedia-1024x634.png\" alt=\"Un mapa del Mar Caribe que muestra las islas con sus nombres y tambi\u00e9n muestra las fronteras mar\u00edtimas de cada isla.\" width=\"1024\" height=\"634\" \/><\/p>\n<h2><span style=\"color: #993300\">\u00a1A practicar! &#8211; Geograf\u00eda<\/span><\/h2>\n<p>Haz clic sobre la pregunta para revelar su respuesta.<\/p>\n<ul>\n<li>\n<div class=\"qa-wrapper\" style=\"display: block\"><span class=\"show-answer collapsed\" style=\"cursor: pointer\" data-target=\"q337306\">\u00bfCu\u00e1les son los principales pa\u00edses o territorios hispanohablantes en el Mar Caribe?<\/span><\/p>\n<div id=\"q337306\" class=\"hidden-answer\" style=\"display: none\">Cuba, Puerto Rico, y la Rep\u00fablica Dominicana. Jamaica no es hispanohablante, y otras islas como las Islas de la Bah\u00eda (Honduras) o San Andr\u00e9s (Colombia) son mucho m\u00e1s peque\u00f1as.<\/div>\n<\/div>\n<\/li>\n<li>\n<div class=\"qa-wrapper\" style=\"display: block\"><span class=\"show-answer collapsed\" style=\"cursor: pointer\" data-target=\"q846555\">\u00bfCu\u00e1l isla hispanohablante est\u00e1 m\u00e1s cerca de la Florida (EEUU)?<\/span><\/p>\n<div id=\"q846555\" class=\"hidden-answer\" style=\"display: none\">Cuba. Las Bahamas est\u00e1n a\u00fan m\u00e1s cerca a la Florida, pero no son islas hispanohablantes.<\/div>\n<\/div>\n<\/li>\n<li>\n<div class=\"qa-wrapper\" style=\"display: block\"><span class=\"show-answer collapsed\" style=\"cursor: pointer\" data-target=\"q85399\">Haz una lista de los principales pa\u00edses o territorios hispanohablantes en el Mar Caribe, pero en orden de su ubicaci\u00f3n, yendo de este hacia oeste.<\/span><\/p>\n<div id=\"q85399\" class=\"hidden-answer\" style=\"display: none\">De este al oeste son: Puerto Rico, Rep\u00fablica Dominicana, y Cuba.<\/div>\n<\/div>\n<\/li>\n<\/ul>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-large wp-image-137\" src=\"https:\/\/s3-us-west-2.amazonaws.com\/courses-images\/wp-content\/uploads\/sites\/3123\/2018\/04\/24061244\/horizontal-dividing-line-1024x42.jpg\" alt=\"\" width=\"1024\" height=\"42\" \/><\/p>\n<h2><span style=\"color: #993300\">Personas o cosas que debes poder identificar<a class=\"footnote\" title=\"debes poder identificar = you should be able to identify\" id=\"return-footnote-5-83\" href=\"#footnote-5-83\" aria-label=\"Footnote 83\"><sup class=\"footnote\">[83]<\/sup><\/a> despu\u00e9s de estudiar esta lectura:<\/span><\/h2>\n<p>\u2022 Jos\u00e9 Mart\u00ed<\/p>\n<h2><span style=\"color: #993300\">Preguntas que debes poder contestar despu\u00e9s de estudiar esta lectura:<\/span><\/h2>\n<p>\u2022\u00a0\u00bfDe qu\u00e9 se trata<a class=\"footnote\" title=\"se trata (presente de tratarse) = is about\" id=\"return-footnote-5-84\" href=\"#footnote-5-84\" aria-label=\"Footnote 84\"><sup class=\"footnote\">[84]<\/sup><\/a> el poema \u201cYo soy un hombre sincero\u201d, por Jos\u00e9 Mart\u00ed?<\/p>\n<h2><span style=\"color: #993300\">Preguntas para composici\u00f3n y\/o discusi\u00f3n:<\/span><\/h2>\n<ul>\n<li>\u00bfHay un poema, libro, canci\u00f3n o pel\u00edcula que representa bien el lugar de donde eres t\u00fa? Compara esa obra con el poema de Jos\u00e9 Mart\u00ed.<\/li>\n<li>\u00bfCu\u00e1l es m\u00e1s impactante en las obras de un poeta (o escritor, u otro tipo de artista), su contexto socio-pol\u00edtico, o su talento e inspiraci\u00f3n individual? Compara tus opiniones sobre esta pregunta filos\u00f3fica con las opiniones de tus compa\u00f1eros.<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"textbox shaded\">\n<h2><span style=\"color: #993300\"><strong>Punto gramatical:<\/strong><\/span><\/h2>\n<p>Los adjetivos, art\u00edculos y otros tipos de palabras que modifican los sustantivos en espa\u00f1ol tienen que tener la terminaci\u00f3n que corresponde al mismo g\u00e9nero (masculino o femenino) y el mismo n\u00famero (singular o plural) del sustantivo. Esto se llama la concordancia de g\u00e9nero y n\u00famero, y facilita mucho la comprensi\u00f3n de la poes\u00eda, en la que el orden t\u00edpico de las palabras puede ser cambiado por la \u201clicencia po\u00e9tica\u201d.<\/p>\n<p><strong>Ejemplos de la lectura:<\/strong><br \/>\n\u2022 \u201c<span style=\"text-decoration: underline\">R\u00e1pida<\/span> como un reflejo, \/ Dos veces vi el <span style=\"text-decoration: underline\">alma<\/span>, dos\u201d (usamos \u201cel\u201d antes de palabras femeninas que comienzan con una \u201ca\u201d t\u00f3nica, por razones est\u00e9ticas: \u201calma\u201d es femenina). <em>Quick as a reflex \/ twice I glimpsed a soul, twice.<\/em><br \/>\n\u2022 \u201cCuelgo de <span style=\"text-decoration: underline\">un \u00e1rbol marchito<\/span> \/ Mi muceta de doctor\u201d. <em>I hang my doctoral hood on a withered tree.<\/em> (ojo&#8211; La concordancia clarifica que es el \u00e1rbol y no la muceta lo que est\u00e1 marchito).<\/p>\n<\/div>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter size-large wp-image-137\" src=\"https:\/\/s3-us-west-2.amazonaws.com\/courses-images\/wp-content\/uploads\/sites\/3123\/2018\/04\/24061244\/horizontal-dividing-line-1024x42.jpg\" alt=\"\" width=\"1024\" height=\"42\" \/><\/p>\n<h2><span style=\"color: #993300\">Respuestas a preguntas de \u00a1A practicar!<\/span><\/h2>\n<ul>\n<li>\u00bfCu\u00e1les son los principales pa\u00edses o territorios hispanohablantes en el Mar Caribe? (Cuba, Puerto Rico, y la Rep\u00fablica Dominicana. Jamaica no es hispanohablante, y otras islas como las Islas de la Bah\u00eda (Honduras) o San Andr\u00e9s (Colombia) son mucho m\u00e1s peque\u00f1as.)<\/li>\n<li>\u00bfCu\u00e1l isla hispanohablante est\u00e1 m\u00e1s cerca de la Florida (EEUU)? (Cuba. Las Bahamas est\u00e1n a\u00fan m\u00e1s cerca a la Florida, pero no son islas hispanohablantes.)<\/li>\n<li>Haz una lista de los principales pa\u00edses o territorios hispanohablantes en el Mar Caribe, pero en orden de su ubicaci\u00f3n, yendo de este hacia oeste. (De este al oeste son: Puerto Rico, Rep\u00fablica Dominicana, y Cuba.)<\/li>\n<\/ul>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-large wp-image-137\" src=\"https:\/\/s3-us-west-2.amazonaws.com\/courses-images\/wp-content\/uploads\/sites\/3123\/2018\/04\/24061244\/horizontal-dividing-line-1024x42.jpg\" alt=\"\" width=\"1024\" height=\"42\" \/><\/p>\n<h2><span style=\"color: #993300\">Sources:<\/span><\/h2>\n<ul>\n<li>Timeline and horizontal divider images were created for this project and are released with no restrictions.<\/li>\n<li><a href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Blankmap-ao-090W-americas.png\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Hemisphere map of the Americas<\/a> by Reisio (<a href=\"https:\/\/creativecommons.org\/publicdomain\/zero\/1.0\/\">public domain<\/a>) modified as follows: shaded areas added and combined with timeline.<\/li>\n<li><a href=\"http:\/\/www.encaribe.org\/Files\/Personalidades\/jose-marti-perez\/texto\/Versos%20sencillos.pdf\">Marti, Jose. \u201cYo soy un hombre sincero\u201d<\/a> in <em>Versos sencillos<\/em>\u00a0(Havana, 1882). <a href=\"https:\/\/creativecommons.org\/publicdomain\/zero\/1.0\/deed.en\">Public Domain<\/a>.<\/li>\n<li><a href=\"https:\/\/es.m.wikipedia.org\/wiki\/Archivo:Mapa_del_Mar_Caribe_(l%C3%ADmites_marinos).svg\">Marine borders map of the Caribbean<\/a> by <a href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/User:Milenioscuro\">Shadowfox<\/a>. <a href=\"https:\/\/creativecommons.org\/licenses\/by-sa\/4.0\/deed.en\">CC-BY-SA<\/a>.<\/li>\n<\/ul>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-large wp-image-137\" src=\"https:\/\/s3-us-west-2.amazonaws.com\/courses-images\/wp-content\/uploads\/sites\/3123\/2018\/04\/24061244\/horizontal-dividing-line-1024x42.jpg\" alt=\"\" width=\"1024\" height=\"42\" \/><\/p>\n<h2><span style=\"color: #993300\">Glosario:<\/span><\/h2>\n\n\t\t\t <section class=\"citations-section\" role=\"contentinfo\">\n\t\t\t <h3>Candela Citations<\/h3>\n\t\t\t\t\t <div>\n\t\t\t\t\t\t <div id=\"citation-list-5\">\n\t\t\t\t\t\t\t <div class=\"licensing\"><div class=\"license-attribution-dropdown-subheading\">CC licensed content, Original<\/div><ul class=\"citation-list\"><li>Civilizacion hispanoamericana. <strong>Authored by<\/strong>: Elizabeth Small. <strong>Provided by<\/strong>: SUNY Oneonta. <strong>Located at<\/strong>: <a target=\"_blank\" href=\"https:\/\/courses.lumenlearning.com\/suny-oneonta-latinamericanciv\">https:\/\/courses.lumenlearning.com\/suny-oneonta-latinamericanciv<\/a>. <strong>License<\/strong>: <em><a target=\"_blank\" rel=\"license\" href=\"https:\/\/creativecommons.org\/licenses\/by-nc-sa\/4.0\/\">CC BY-NC-SA: Attribution-NonCommercial-ShareAlike<\/a><\/em><\/li><\/ul><\/div>\n\t\t\t\t\t\t <\/div>\n\t\t\t\t\t <\/div>\n\t\t\t <\/section><hr class=\"before-footnotes clear\" \/><div class=\"footnotes\"><ol><li id=\"footnote-5-1\">lo que (pron. rel.) = that which, what <a href=\"#return-footnote-5-1\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 1\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-2\">sugiere (presente de sugerir, e-ie) = suggests <a href=\"#return-footnote-5-2\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 2\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-3\">har\u00edas (condicional de hacer) = would you ask \/ make \/ do <a href=\"#return-footnote-5-3\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 3\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-4\">crece (presente de crecer) = grows <a href=\"#return-footnote-5-4\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 4\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-5\">echar = to throw out, cast forth, emit <a href=\"#return-footnote-5-5\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 5\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-6\">alma (sust. fem.) = spirit, soul <a href=\"#return-footnote-5-6\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 6\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-7\">parte (sust. fem.) = part; todas partes = everywhere, all places <a href=\"#return-footnote-5-7\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 7\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-8\">hacia (prepos.) = towards <a href=\"#return-footnote-5-8\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 8\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-9\">monte (sust. masc.) = mountain, wilderness <a href=\"#return-footnote-5-9\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 9\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-10\">enga\u00f1o (sust. masc.) = deception, lie; mortales enga\u00f1os = deadly deceptions \/ lies <a href=\"#return-footnote-5-10\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 10\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-11\">dolor (sust. masc.) = pain, agony; sublimes dolores = sublime \/ extreme agonies <a href=\"#return-footnote-5-11\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 11\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-12\">lumbre (sust. fem.) = light, fire, flame <a href=\"#return-footnote-5-12\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 12\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-13\">belleza (sust. fem.) = beauty <a href=\"#return-footnote-5-13\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 13\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-14\">hombro (sust. masc.) = shoulder, upper back; alas nacer vi en los hombros = I saw wings sprout from the shoulders <a href=\"#return-footnote-5-14\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 14\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-15\">escombros (sust. masc.) = rubble <a href=\"#return-footnote-5-15\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 15\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-16\">mariposa (sust. fem.) = butterfly <a href=\"#return-footnote-5-16\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 16\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-17\">pu\u00f1al (sust. masc.) = dagger, knife <a href=\"#return-footnote-5-17\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 17\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-18\">costado (sust. masc.) = side, ribcage <a href=\"#return-footnote-5-18\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 18\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-19\">jam\u00e1s (adv.) = nunca = never <a href=\"#return-footnote-5-19\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 19\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-20\">matado (participio pasado de matar) = killed; Sin decir jam\u00e1s el nombre \/ De aqu\u00e9lla que lo ha matado = Never saying the name of the woman who killed him <a href=\"#return-footnote-5-20\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 20\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-21\">reflejo (sust. masc.) = reflex, reflection <a href=\"#return-footnote-5-21\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 21\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-22\">viejo (sust. masc.) = old person; el viejo = my old man, my father <a href=\"#return-footnote-5-22\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 22\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-23\">tembl\u00e9 (pret\u00e9rito de temblar) = I trembled (in fear) <a href=\"#return-footnote-5-23\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 23\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-24\">reja (sust. fem.) = fence <a href=\"#return-footnote-5-24\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 24\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-25\">vi\u00f1a (sust. fem.) = vinyard <a href=\"#return-footnote-5-25\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 25\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-26\">b\u00e1rbaro (adj.) = barbaric, cruel <a href=\"#return-footnote-5-26\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 26\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-27\">abeja (sust. fem.) = bee, bumblebee <a href=\"#return-footnote-5-27\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 27\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-28\">pic\u00f3 (pret\u00e9rito de picar) = stung <a href=\"#return-footnote-5-28\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 28\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-29\">frente (sust. fem.) = forehead <a href=\"#return-footnote-5-29\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 29\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-30\">goc\u00e9 (pret\u00e9rito de gozar) = I felt pleasure <a href=\"#return-footnote-5-30\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 30\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-31\">tal (adj.) = so, such; tal suerte = in such a way, to such a degree <a href=\"#return-footnote-5-31\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 31\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-32\">cual nunca = as never before or since <a href=\"#return-footnote-5-32\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 32\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-33\">muerte (sust. fem.) = death; sentencia de mi muerte = my death sentence <a href=\"#return-footnote-5-33\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 33\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-34\">alcalde (sust. masc.) = mayor <a href=\"#return-footnote-5-34\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 34\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-35\">suspiro (sust. masc.) = sigh <a href=\"#return-footnote-5-35\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 35\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-36\">joyero (sust. masc.) = jeweler <a href=\"#return-footnote-5-36\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 36\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-37\">joya (sust. fem.) = jewel;\u00a0tome la joya mejor = one should take the best jewel <a href=\"#return-footnote-5-37\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 37\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-38\">\u00e1guila (sust. fem.) = eagle <a href=\"#return-footnote-5-38\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 38\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-39\">herido (adj. y participio pasado de herir) = wounded, injured <a href=\"#return-footnote-5-39\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 39\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-40\">sereno (adj.) = serene, tranquil <a href=\"#return-footnote-5-40\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 40\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-41\">guarida (sust. fem.) = den, lair <a href=\"#return-footnote-5-41\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 41\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-42\">v\u00edbora (sust. fem.) = viper, poisonous snake <a href=\"#return-footnote-5-42\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 42\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-43\">veneno (sust. masc.) = venom <a href=\"#return-footnote-5-43\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 43\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-44\">cede a (presente de ceder a) = cedes, gives way to <a href=\"#return-footnote-5-44\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 44\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-45\">l\u00edvido (adj.) = lurid, bright-colored (sunset in this case) <a href=\"#return-footnote-5-45\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 45\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-46\">descanso (sust. masc.) = rest, sleep (sunset in this case) <a href=\"#return-footnote-5-46\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 46\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-47\">arroyo (sust. masc.) = stream, creek <a href=\"#return-footnote-5-47\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 47\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-48\">manso (adj.) = calm, tame, docile <a href=\"#return-footnote-5-48\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 48\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-49\">osado (adj. y participio pasado de osar) = daring, audacious <a href=\"#return-footnote-5-49\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 49\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-50\">j\u00fabilo (sust. masc.) = jubilation, great joy <a href=\"#return-footnote-5-50\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 50\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-51\">yerto (adj.) = rigid, immobile <a href=\"#return-footnote-5-51\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 51\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-52\">apagado (adj. y participio pasado de apagar) = extinguished <a href=\"#return-footnote-5-52\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 52\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-53\">cay\u00f3 (pret\u00e9rito de caer) = fell <a href=\"#return-footnote-5-53\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 53\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-54\">oculto (presente de ocultar) = I hide, I conceal <a href=\"#return-footnote-5-54\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 54\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-55\">pecho (sust. masc.) = breast, chest, heart <a href=\"#return-footnote-5-55\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 55\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-56\">bravo (adj.) = untamed, fierce <a href=\"#return-footnote-5-56\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 56\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-57\">hiere (presente de herir) = wounds, injures <a href=\"#return-footnote-5-57\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 57\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-58\">esclavo (sust. masc.) = slave; used poetically here as an adjective to mean \"enslaved\" <a href=\"#return-footnote-5-58\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 58\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-59\">vive (presente de vivir) = lives; vive por \u00e9l = lives for it (the pueblo), for its sake <a href=\"#return-footnote-5-59\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 59\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-60\">calla (presente de callar) = keeps silent <a href=\"#return-footnote-5-60\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 60\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-61\">constante (adj.) = constant, reliable, steady <a href=\"#return-footnote-5-61\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 61\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-62\">raz\u00f3n (sust. fem.) = reason, logic <a href=\"#return-footnote-5-62\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 62\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-63\">diamante (sust. masc.) = diamond <a href=\"#return-footnote-5-63\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 63\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-64\">carb\u00f3n (sust. masc.) = carbon, coal <a href=\"#return-footnote-5-64\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 64\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-65\">necio (sust. masc.) = fool, foolish person <a href=\"#return-footnote-5-65\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 65\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-66\">entierra (presente de enterrarse, e-ie) = is buried, gets buried <a href=\"#return-footnote-5-66\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 66\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-67\">lujo (sust. masc.) = luxury, expensiveness <a href=\"#return-footnote-5-67\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 67\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-68\">llanto (sust. masc.) = grief, weeping <a href=\"#return-footnote-5-68\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 68\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-69\">camposanto (sust. masc.) = cemetery <a href=\"#return-footnote-5-69\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 69\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-70\">pompa (sust. fem.) = pomp, finery <a href=\"#return-footnote-5-70\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 70\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-71\">rimador (sust. masc.) = rhymer, poet <a href=\"#return-footnote-5-71\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 71\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-72\">cuelgo (presente de colgar, o-ue) = I hang, I hang up <a href=\"#return-footnote-5-72\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 72\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-73\">marchito (adj.) = wilted, withered, dried-up <a href=\"#return-footnote-5-73\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 73\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-74\">muceta de doctor (sust. fem.) = detatchable hood for PhD regalia <a href=\"#return-footnote-5-74\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 74\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-75\">sugerido (adj. y participio pasado de sugerir) = suggested <a href=\"#return-footnote-5-75\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 75\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-76\">\u00a1ojo! (interj.) = watch out! warning! attention! <a href=\"#return-footnote-5-76\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 76\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-77\">mismo (adj.) = the same, itself; el texto mismo = the text itself <a href=\"#return-footnote-5-77\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 77\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-78\">sino ( conj.) = but rather <a href=\"#return-footnote-5-78\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 78\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-79\">clima (sust. masc.) = climate <a href=\"#return-footnote-5-79\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 79\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-80\">visto (participio pasado de ver) = seen; menciona haber visto = mentions having seen <a href=\"#return-footnote-5-80\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 80\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-81\">refiri\u00e9ndose (gerundio de referirse) = referring to <a href=\"#return-footnote-5-81\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 81\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-82\">detalle (sust. masc.) = detail <a href=\"#return-footnote-5-82\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 82\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-83\">debes poder identificar = you should be able to identify <a href=\"#return-footnote-5-83\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 83\">&crarr;<\/a><\/li><li id=\"footnote-5-84\">se trata (presente de tratarse) = is about <a href=\"#return-footnote-5-84\" class=\"return-footnote\" aria-label=\"Return to footnote 84\">&crarr;<\/a><\/li><\/ol><\/div>","protected":false},"author":5797,"menu_order":1,"template":"","meta":{"_candela_citation":"[{\"type\":\"original\",\"description\":\"Civilizacion hispanoamericana\",\"author\":\"Elizabeth Small\",\"organization\":\"SUNY Oneonta\",\"url\":\"https:\/\/courses.lumenlearning.com\/suny-oneonta-latinamericanciv\",\"project\":\"\",\"license\":\"cc-by-nc-sa\",\"license_terms\":\"\"}]","CANDELA_OUTCOMES_GUID":"","pb_show_title":"on","pb_short_title":"","pb_subtitle":"","pb_authors":[],"pb_section_license":""},"chapter-type":[47],"contributor":[],"license":[],"class_list":["post-5","chapter","type-chapter","status-publish","hentry","chapter-type-standard"],"part":3,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/courses.lumenlearning.com\/suny-oneonta-latinamericanciv\/wp-json\/pressbooks\/v2\/chapters\/5","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/courses.lumenlearning.com\/suny-oneonta-latinamericanciv\/wp-json\/pressbooks\/v2\/chapters"}],"about":[{"href":"https:\/\/courses.lumenlearning.com\/suny-oneonta-latinamericanciv\/wp-json\/wp\/v2\/types\/chapter"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/courses.lumenlearning.com\/suny-oneonta-latinamericanciv\/wp-json\/wp\/v2\/users\/5797"}],"version-history":[{"count":50,"href":"https:\/\/courses.lumenlearning.com\/suny-oneonta-latinamericanciv\/wp-json\/pressbooks\/v2\/chapters\/5\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1134,"href":"https:\/\/courses.lumenlearning.com\/suny-oneonta-latinamericanciv\/wp-json\/pressbooks\/v2\/chapters\/5\/revisions\/1134"}],"part":[{"href":"https:\/\/courses.lumenlearning.com\/suny-oneonta-latinamericanciv\/wp-json\/pressbooks\/v2\/parts\/3"}],"metadata":[{"href":"https:\/\/courses.lumenlearning.com\/suny-oneonta-latinamericanciv\/wp-json\/pressbooks\/v2\/chapters\/5\/metadata\/"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/courses.lumenlearning.com\/suny-oneonta-latinamericanciv\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5"}],"wp:term":[{"taxonomy":"chapter-type","embeddable":true,"href":"https:\/\/courses.lumenlearning.com\/suny-oneonta-latinamericanciv\/wp-json\/pressbooks\/v2\/chapter-type?post=5"},{"taxonomy":"contributor","embeddable":true,"href":"https:\/\/courses.lumenlearning.com\/suny-oneonta-latinamericanciv\/wp-json\/wp\/v2\/contributor?post=5"},{"taxonomy":"license","embeddable":true,"href":"https:\/\/courses.lumenlearning.com\/suny-oneonta-latinamericanciv\/wp-json\/wp\/v2\/license?post=5"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}